Maandag 12 februari 2007 - 00:24

De grond van het conflict

Vrede is een breed thema, dat bleek nog eens zaterdag (10 februari 2007) toen dertien organisaties -van klein over klein tot groot genoeg- een conferentie organiseerden over de relatie tussen grondstoffen en hedendaagse conflicten. Niet alleen inhoudelijk kon de duidelijke focus een breed spectrum aan subthema's niet voorkomen. Ook qua publieke belangstelling kon de verscheidenheid moeilijk groter zijn, dat bleek tijdens het halfuurtje dat dit publiek zijn inbreng kon doen.
Als eerste stond een man recht die de rest van het publiek op zijn hand probeerde te krijgen met het cliché dat het panel te moeilijke taal sprak voor een "sumpele arbaaider" als hij. Waarna hij nuitgebreid ging citeren uit het werk van Marx, Engels en Lenin. Wie het werk van die Heilige Drievuldigheid écht gelezen heeft, is misschien eenzijdig hooggeschoold, maar allesbehalve sumpel. De vragenronde werd later afgesloten met de volkomen tegenpool van de man die na zijn vraag uit het publiek verdween. Al begon ook de laatste dame met de vaststelling dat de taal die gehanteerd wordt om over vrede en conflicte te spreken 'te moeilijk was voor de kleuters en tienjarigen' waarmee ze heel haar leven gewerkt had. Gelukkig waren die leeftijdsgroepen afwezig op de confgerentie, dus dat euvel woog niet zwaar. De rest van haar opmerking ging in de richting van het heel persoonlijke en spirituele: vrede is in essentie ontmoeting, de diepere beweegredenen van de verdrukker moeten we leren kennen en hem daarop aanspreken... Vadertje Marx draaide zich om in zijn graf.

Maar er was dus ook het eigenlijke debat. 'De rol van grondstoffen in de hedendaagse conflicten op de wereld, is het perfecte thema om vredes-, milieu- en ontwikkelingsorganisaties samen te brengen', stelde Oxfam-België directeur Stefaan Declercq in zijn leiding op de Vredesconferentie. Hij stipte een serie voorbeelden aan, van de olie in Irak en gas in Centraal-Azië over de mijnen van Congo en het water van Palestina tot grond in Rwanda en Colombia.

Daarmee was de toon gezet voor het debat waarin Bruno de Cordier (U Gent, Centraal-Azië), Katlijn Malfliet (KU Leuven, Centraal-Europa) en Georges Spriets (Vrede vzw) op zoek mochten gaan naar de grondoorzaken van conflicten in de wereld vandaag.

Katlijn Malfliet opende het panel met een drietal grote invalshoeken.
Eén. Na de Koude Oorlog liepen er twee realiteiten door elkaar: de overwinning van de liberale democratie op de autoritaire staat én de triomf van het kapitalisme, die "gevierd" werd met een snelle en ondoordachte overgang van staatseigendom naar privé-eigendom. Dat laatste resulteerde eigenlijk in de overdracht van publieke eigendom naar een kleine club van kapitalisten die de economie en de Staat moesten doen functioneren. Onnodig te zeggen dat ze dat niet in het publieke belang deden.
Twee. Toen de Muur viel, leefde iedereen in de overtuiging dat de soevereine staat zijn beste tijd gehad had. We leefden in een tijd van transformatie die tegelijk het transnationale en het lokale niveau belangrijker zou maken. Quod non. Enerzijds worden bedrijven gebruikt (door Rusland bv) om het staatsbelang te dienen, anderzijds ontsnappen (westerse) multinationals aan alle controle, waardoor er een terugkeer is naar nationale soevereiniteit als basiswaarde voor maatschappelijke organisatie.
Drie. Gender wordt te vaak over het hoofd gezien als een kracht in vredesopbouw (en als een elepment in oorlogsvoering).

Bruno de Cordier sloot aan bij Malfliet -zoals beode in de voorbereiding afgesproken hadden. Met name knoopte de Cordier aan bij het tweede punt van Malfliet, en beklemtoonde hij dat de spontane connotatie "westers" bij multinationals stilaan een voorbijgestreefde reactie is. Chinese, Russische en Indiase multinaltionals nemen steeds meer hun plaats in in de geglobaliseerde economie. In de wereld die vormgegeven wordt door die nieuwe economie komen de Russische en Chinese belangen ook steeds meer in botsing met de Amerikaanse.
De Cordier gaf ook aan dat de liberale redenering -dat internationale investeringen de beste garantie vormen tegen oorlog- niet echt hard te maken valt vanuit het verleden. Vandaag is er in elk geval sprake van een (beginnende) derde wereldoorlog, al wordt die voorlopig met afstandsbediening gevoerd. Proxy warfare, noemde de Cordier het. Die ingehuurde oorlogen moeten niet alleen de controle over de cruciale grondstoffen verzekeren, in toenemende mate gaat het over het transport ervan. De Cordier gaf dan vier manieren aan waarop die "derde wereldoorlog" gevoerd wordt.
Eén. De grootmachten investeren in de strijdkrachten van grondstoffenproducerende of -transporterende landen. Dat levert overigens goede bestelorders op voor de wapenproducenten.
Twee. Investeren in middenveldorganisaties en fluwelen revoluties. Die tactiek kapitaliseert op reële onvrede met door het Kremlin gesteunde regimes en resulteert handig genoeg in westers gezinde regimes in landen die cruciaal zijn voor de energietoevoer naar het Westen.
Drie. Dubieuze regimes worden gelegitimeerd. China en Rusland bakken zoete broodjes met Soedan, Rusland steunt autoritaire regimes in Oezbekistan en Turkmenistan... Als westerse landen een dictatuur isoleren, ontstaat een gat waarin Rusland en China met vreugde springen.
Vier. Gebruik terroristen en niet-statelijke actoren die publiek veroordeeld worden. Is het toevallig dat de neo-Taliban opereren in het gebied waardoor de VS graag een pijpleiding zouden trekken om de transport over Russische bodem te omzeilen?

Georges Spriet bood een heel breed canvas van grondoorzaken aan. Enkele kernpunten.
Eén. De geostrategie en geopolitiek van de grootmachten veroorzaakt conflicten. En dat gaat breder dan enkel het streven naar controle over bronnen of transport van energie. Voorbeelden:de Navo-uitbreiding die bedoeld is om Rusland te omsingelen, de EU-uitbreiding tot aan de Zwarte Zee die bedoeld is om transport over Rusland te vermijden, de VS-strategie die uitgaat van één grootmacht en geen enkele concurrent duldt, het rakettenschild dat vooral tegen China gericht is want slechts een dertigtal raketten zou aankunnen, ...
Twee. De globalisering als zodanig is een oorzaak van veel conflicten, omdat ze lokale elites "dwingt" nieuwe posities te verwerven en vaak doen ze dat met de kalashnikov in de hand.
Drie. De klimaatverandering zorgt voor migraties, verwoestijneing, waterschaarste... en dus oa voor een verscherpt conflict tussen herders en boeren. Het smelten van de ijskappen aan de Noordpool zorgt er ook voor dat er nieuwe vaarroutes langs Canada, Groenland en Rusland komen. Zorgt nu al voor spanningen tussen de VS en Canada.
Vier. Ideologie blijft een belangrijke bron van spanningen, zie: Venezuela contra de VS.

Bij dat laatste wou Katlijn Malfliet zich graag aansluiten. Zij stelde dat Rusland bijvoorbeeld heel sterk en heel snel het belang van grondstoffen in de internationale relaties op de internationale agenda geplaatst had. Overigens was het ook vanuit Moskou dat Gorbatschov de idee van een continentaal Europa (tegenover het politieke Europa dat na de tweede wereldoorlog vorm gekeregen had) opnieuw gelanceerd werd. Een sterk voorbeeld van het belang van concepten en discours. Malfliet bevestigde ook dat de uitbreiding van de Navo een bijzonder slechte zaak geweest is voor het opbouwen van een echt nieuw Europa na de Koude Oorlog.